Bergara.net
|
naási. (b). adberbioa. Nahasi, nahas-mahas, batera. Mezclado, revuelto. Armaixo aretan txorixuak eta gailletak danak naasi dare./ Maixu orrek aditza ta deklinabidea dana naasi esplikatzen dau./ Neskak eta mutillak naasi juaten ga autobusian.
naastáille, naastaillía. (c). adjektiboa. Gauzak nahastu zalea. Liante, salsero, embrollador. Naastaillia ba, saltserua dana ero, egixak beti esate eztittuana. Klem./ Ezixok kaso geixegi eiñ ari naastaille utsa dok eta. Ik. baztar-naástaille. náaste. 1. náaste, náastia. (b). izena. Nahasketa. Mezcla. Ze naaste diarduzu eraten./ Esniakin einddako naasten bat da Baileys-a.
2. náaste, náastia. (b). izena. Embrollo. Egundoko naastia sortu da taillerrian. Ik. naáste-borráste. naáste-borráste, naáste-borrástia. (b). izena. (adierazkorra.) Nahastea. Enredo, embrollo. Frantsesa ta inglesa batera ikasten diardu ta naaste-borraste demasa dauka./ Auzuan naaste-borrastia urten dau urak diela ta eztiela.
Ik. kakánaaste, náaste. naástu. (a). da-du aditza. NAASTAU. Mezclar(se), revolver(se). Len ardauai ura naasten zotsen tabernarixak./ Batidoriakin ondo naastu ta zerbidu.
1. nábar, nabárra. (d). adjektiboa. Tono ilunak dituen kolorea. Grisa, marroia...; baita, Klementak dionez, zuria eta kolore ilunak nahasi ere. Pardo. Bat muturgorrixa, beste bat baltza, beste bat pinttua, beste bat zurixa, beste bat nabarra (ardiak). Igual egongo da nabarra ardik onena kuadrillan. Luis. Galdu samartua. Katuez entzuten da inoiz. Ik. nabárka, nabarkóte. 2. nábar, nabárra. (d). izena. Laian egin aurretik zoia ebakitzeko pasatzen zen tresna. Kutxila zorrotz eta zuzena partika bati erantsia. Aparato para facilitar el layado compuesto de una pértiga y una cuchilla afilada y recta. Laixan eiñ aurretik nabarra pasatze zuan, zaldiz, astoz, ero iru lau lagunen artian tiraka igual, gero laixan illaran jarritta errezao eitteko. Klem. Izagirrek dionez, goldarekin egindako ildoa sakontzeko ere erabiltzen zen lur bustintzuetan. Sin. ortz-bakar. nabar-etxe, nabar-etxia. "Estructura de madera donde se coloca la cuchilla llamada nabar" (SB Eibetno). nabárka, nabarkía. (d). adjektiboa. Parduzco. Troskia da kolorez marroixkia, nabarka ortaikua. Don. Sin. nabarkóte. nabarkóte, nabarkotía. (d). adjektiboa. Nabar samarra. Parduzco. Txori pikuluze nabarkote bat dok ori. Don. Sin. nabárka. nabartu. 1. nabartu. aditza. "Ile zuriak ateratzen direlako ilea kolore askotarikoa izan.(Lar Antz).
Aspaldian majo nabartu jako illia." (Lar Antz).
2. nabartu. aditza. "Edurra sendotzeke egon, apur bat zurituta bakarrik. Dana nabartuta dao, ta Bitorixara jun in bi za?" (Lar Antz). Sin. zurinabartu. nági. 1. nagi, nagíxa. (a). adjektiboa. Alferra. Vago, -a, perezoso, -a. Lanerako nagixa da, baiña ez parrandarako. Don.k dio nagi gehiago esaten zaiola gizakumeari eta narras emakumeari. Nagixa gizakumia geixao esaten dok. Emakume bat baldin bada ba lanik egin nai eztabena ta zea, ño, narrasa dok oixe. Don.
Sin. alper. Ik. zuri. 2. nagi, nagíxa. (d). adjektiboa. Nagikeria. Ez da entzuten honako bi esapideetan ez bada.
Ez da entzuten ondorengo bi esapideetan ez bada. nagíxak émon. (d). esapidea. Nagikeriaren mende egon. Erri aretara aillegau giñanian nagixak emon zoskun da ezkiñuan aurrera segidu.
nágixak etára. (c). esapidea. Luzaz geldi edo lo egon ondoren besoak zabaldu giharreak tinkatuz. Desperazarse estirando los brazos. Ala mutikua!, nagixak etara ta jantzi eskolarako./ Eztakitt ze pasatze jatan gaur, egun guztia nagixak etaratzen diardut.
nagiáldi, nagialdíxa. (c). izena. Alperraldia. Temporada en que no se tiene ganas de trabajar. Ezta olakua, baiña aspaldixan egundoko nagialdixa dauka.
nagíare, nagíaria. (d). izena. Lur landua leuntzeko erabiltzen den hesizko edo oholezko tresna. Gainean harri handi batzuk jarri ohi zaizkio pisua hartzeko. Elusu aldian da esixa, da oni alperra, da guk erpillarrixa ta nagiaria. Don. Sin. esi. Ik. alper, bóstortz. nagikeríxa, nagikerixía. (b). izena. Alferkeria. Pereza, dejadez. Atsalde osua nagikerixan pasau dot. Sin. alperkeríxa. Ik. nagi. nagikerixan egon. (b). esapidea. Holgazanear. Nagikerixan egonda etarako dozu kursua. nagíttu. (a). da-du aditza. Nagi bihurtu. Volver(se) perezoso. Ziero nagittuta nago aspaldian./ Beruak nagittu eitten dau. Sin. alpértu. nagitturri, nagitturrixe. izena. (Aramaio) Batzuetan ura ematen duen iturria, eta beste batzuetan ez. Orrek ekiñ ezkero, nagitturrixek, ya ur faltaik eztau. (Orm Aram).
nái. NEI. 1. nái, náixa. (b). izena. Gogoa (adibideko adieran bakarrik). Voluntad, acto de querer. Fraille juatia bada bere naixa, joan deilla. naiko, naikúa. adjektiboa. Hitz konposantuaren bigarren zati bezala(-NAÍKO, -naíkua) nahi duena, pretenditzen duena. Barregarri-naiko liburu bat egin dau, baiña graziaik eztaukanak eztauka./ Aundi-naiko etxia dauka, baiña estilo gutxikua. 2. nái izan. (a). du aditza. Querer. Zeuk pe eztakizu ze nai dozun. Nai izan zeban./ Nai zeban./ Nai dau./ Nai izango dau edo naiko dau. Angiozar eta Uberan gura gehiago, adinekoek, batik bat. Sin. gúra ízan. nai dabenak nai dabena esango dau. (b). esapidea. GURA DABENAK GURA DABENA ESANGO DAU. Digan lo que digan. Nai dabenak nai dabena esango dau, baina Riojako ardauan modukoik etxaok. nai aiña. zenbatzailea. Nahi adina. En abundancia. Orrek nai aiña diru dauka. Sin. nai ainbat, nai beste. 3. nái izan. (d). "Baietz... Nai dozu ori zure amak badakixela? (Baietz ori zure amak jakin)". (Lar Antz).
4. nai izan. (c). dio aditza. Maite izan. Querer a alguien, amar. Umiak asko nai zotsan amandriai./ Orduan umiei nai zixuen e. JJp. (AA BergEus, 340. o.) Adinekoen artean arrunta. NOR-NORI-NORK. Sin. maite, gure izan (Lein). nai aiña. zenbatzailea. Nahi adina. En abundancia. Orrek nai aiña diru dauka. Sin. nai ainbat, nai beste. naiéz, naiéza. (c). izena. Desasosegua, adore falta osasunez ondo ez sentitzeagatik. Desasosiego, malestar, desgana por indisposición. Ondoeza daukanian personiak, naieza, gaixo antzian dabillenian. Klem./ Kalenturaik eta ezer eztaukat, baiña alako zer bat, naieza; ta etxata juaten.
naigabia emon. esapidea. (Eibar) Doluminak eman. Petrari naigabia emotera juan non eta an topau jonat Andre Madalen kantatzen. (AAG Eibes).
naiko. 1. naiko. graduatzailea. (Leintz) Bastante. Naiko ondo emoten juek bazkaltzen./ Naiko garbixa jak egune. Bergara aldean, ostera, ez da erabiltzen. Bastante esaten da, edo bestela dezente edo samar.
2. naikúa. (a). zenbatzailea. Aski. Suficiente. Oinddio eztozu naikua jan./ Aurten be naikua jente etorri da jaixetara.
naikúa lan. (b). esapidea. Zerbait ez dela erraza izango adierazten duen esapidea, esaldi hasierakoa, normalean. Naikua lan izango dau aurten aprobatzen./ Naikua lan dauka arek bere buruakin.
naikua ta geixegi. (b). esapidea. Gehiegi. más que suficiente. Ixildu zaittez. Naikua ta geixegi daukazu orrekin. naiko, naikúa. adjektiboa. Hitz konposantuaren bigarren zati bezala(-NAÍKO, -naíkua) nahi duena, pretenditzen duena. Barregarri-naiko liburu bat egin dau, baiña graziaik eztaukanak eztauka./ Aundi-naiko etxia dauka, baiña estilo gutxikua. náitta. (a). adberbioa. Apropos, berariaz. Queriendo, a propósito. Mutikuak naitta apurtu dau florerua./ Naitta be ezin dda alako kertenkerixaik eiñ. Sin. aprópos. náitta náiez. (b). adberbioa. Derrigor. A la fuerza. Biar Donostiara joan biarra daukat naitta naiez. Azen.: náitta naiéz ere bai. Sin. gure eta gure ez (Lein.). Sin. derrigor. náitta naiézko, náitta naiezkúa. (b). izenlaguna. Condición necesaria, "sine qua non". Lan ontarako naitta naiezkua da euskeria. Sin. derrigorréko. naittásun, naittasúna. (d). izena. Zerbaitetarako edo norbaitenganako desioa, gogoa, maitasuna. Ezkondu eitteko lelengo bieko dau ba, lelengo ezautu, gero kariñua, alkarren kariñua, gero naittasuna. Don. Gutxi entzuna.
naixáo izan. (a). du aditza. Nahiago izan. Preferir. Naixao dau etxian gelditzia pezetia gastatzia baiño.
NAIXAGO NEUKE: ojalá. Naixao neuke edurra eingo baleu.
naixao neuke: ojalá. Naixao neuke: ojalá. Naixao neuke edurra eingo baleu. naiz. izena. 1. naiz. (b). juntagailua. Nahiz (disjuntiboa). Ya, bien sea. Neri berdin jatak naiz goizian naiz atsaldian./ Gero, irun esate jakon, goruetan naiz txabillan gizonak. Aniz.
2. naiz (eta). juntagailua. Aunque. Lana akabau biarra daukat naiz (eta) amabixak jo. Eta esan edo isildu egin daiteke.
nakorrotu. aditza. (Aramaio) "Narrastu, okertu, ibili ezinka egon. Ori nakorrotu ra mouten." (Orm Aram).
náno, nanúa. (c). adjektiboa. Txikia, kaskarra. Pequeño, -a, enano, -a. Erozeiñ ume nanok jote joskuk adarra./ Benetan nanua dago zuen txakurra.
nanótu. (c). da-du aditza. Ahuldu, koittautu. Debilitar(se), volver(se) cuitado. Amandria, gaixua pasau zeban ezkero, ziero nanotuta dago./ Uste dot landara au azi biarrian nanotu ein ddala. Ik. gizajotu, koittáutu. nanukerixa, nanukerixia. aditza. (Eibar) "Doilorkeria, zikoizkeria. Ruindad. Aundiki guran eta nanukerixia beti aldian.” (AAG Eibes)
napár-égoe, napár-égoia. (c). izena. NAPARRAIZE. Hego-Ekialdetik, Nafarroa aldetik, jotzen duen haizea. Oso epela eta iraunkorra izaten da. Viento del Sureste, muy templado y duradero. Uberan Bergako kanpaiak entzuten die napar-egoia dabillenian.
Ik. égoe, -i. napar-jénte, napar-jentía. (c). izena. Nafarra. Ironiaz edo broman, gehienetan. Napar-jente au gogorra dok, e. Orrekin broma gutxi. Bizkaittar-jente, kastillano-jente etab. ere entzun daitezke, eta baita inoiz Gorriz-jente (Gorriz baserrikoak) eta horrelakoak.
Ik. napar-kásta. napar-kásta, napar-kastía. (c). izena. Nafar jatorrikoa. Uste juat napar-kastia dala bai aittan eta bai aman partetik. Napar-jente zentzuan ere entzun daiteke.
náparri, náparrixa. NáPARRIXA, -IA. Adinekoek /a/ berezkoaz ere bai: náparrixa, -ia. 1. náparri, náparrixa. (c). izena. NáPARRIXA, -IA. Nafarreria. Viruela. Arpegi guztia pikauta zeukan, gaztetan naparrixa pasauta.
2. náparri, náparrixa. (d). izena. NáPARRIXA, -IA. Ganaduen gaitza. Glosopeda. Auan banaka-banaka asko, baiña bat txarra naparrixia. Ankamiña be esaten dok, paiña emen naparrixia. Don. Ahoan agertzen omen da. Sin. ankamiñ. náparri-étxe, náparri-etxía. (d). izen propioa. XX. mendearen hasieran Ondartza baserriaren ondoan zegoen etxea; nafarreriaz jotakoak sartzen ziren bertan. Lazareto para enfermos de viruela que se encontraba en las proximidades del caserío Hondartza.
Náparrua. (a). toponimoa. Navarra. Berezko /a/z. Nafarroa: berez ez da etorriko ardoa. esaera. (Antzuola) (Lar Antz). nardáka. 1. nardáka, nardakía. (d). izena. Nardaia. Metro erdi edo gutxiagoko partika, katea erantsia duena. Lera garraiatzeko eta narraseko beste zama batzuei tiratzeko erabilia. Pértiga corta con cadena adosada utilizada para arrastrar la narria y otras cargas. 2. nardáka, nardakía. (d). izena. Nardaia. Enborrak tatarras garraiatzeko tresna: burdinazko ziria kate bati erantsia. Cuña de hierro con una cadena adosada, que se utiliza para acarrear troncos. Zirixa sartze jakuan tronguai puntatik eta gero narrasian etaratze zuan. Nardakia. Don.
nárras. 1. narras, narrása. (a). adjektiboa. Zarpaila. Abandonado, -a, arrastrado, -a, persona desaliñada. Etxia ankazgora daukanai narrasa esate jako./ Oso familixa narrasa da.
Ik. nagi. 2. narras. (a). adberbioa. Zarpailki. Con dejadez, sin pulcritud. Lanak oso narras eitteittu.
3. narras. (c). adberbioa. NARRASIAN. Arrastaka. A rastras. Burdi atzian narras ekarri dou piñua./ Gurera datorren ura erretenian bide askuan narrasian etorrittakua da. narras, narrasian, tatarras, tarrasian hitzek arrastaka esan nahi dute. Dena dela, azken adibidean ezingo litzateke ura tatarras edo tarrasian etorri esan ahal izango, hauek norbaitek tiratzen duenean esaten baitira. Narras edo narrasian, ostera, bai berez datorrenean, bai norbaitek arrastaka ekartzen duenean. Narraska ere berdin. Ik. narraséko, tatárras. narraséko, narrasekúa. (c). izenlaguna. Erretenean etorritako uragatik esan izan da. Dícese del agua que llega a una casa por una acequia. Eztakitt ze moduzkua egongo dan ur ori erateko, narrasekua da ta.
narrástu. 1. narrastu. (c). da-du aditza. Narras bihurtu. Volverse desaliñado, viejo. Oso narrastuta topau dot zuen aittajuna./ Gripiak ziero narrastu dau koittaua.
2. narrastu. (c). du aditza. Eguraldia eskastu. Volverse desapacible el tiempo. Goizian alako egualdi ona zeuan da atsalderako ziero narrastu dau. Lanbroa sartzen denean erabiltzen da, batik bat.
1. narrúa jo. (b). du-dio aditza. Hacer el amor, follar. Narrua joteko ezkondu ero pagau ein bia dala ziñuan lenguan batek etsitta. Sin. jo, narrútan eiñ, txórtan eiñ, txortía jo.
|
